Flora, Fauna en de wetgeving

Het beschermen van ecosystemen, dieren en planten is een wettelijke taak van de overheid. De Grondwet en de Omgevingswet leggen die taak vast. Het strafrecht staat op het punt een stap verder te gaan: het wetsvoorstel Implementatiewet herziene Europese richtlijn milieucriminaliteit, Kamerstuk 36876, erkent schade aan de natuur als een zelfstandig beschermd belang. De Tweede Kamer nam het wetsvoorstel op 3 november 2026 aan; nu is de Eerste Kamer aan zet. Op deze pagina zetten we de wettelijke basis op een rij en leggen we uit wat die betekent voor het meewegen van natuur in een maatschappelijke kosten-batenanalyse, MKBA.

De wettelijke taak van de overheid

De Grondwet noemt de zorg voor het leefmilieu als taak van de overheid.1

“De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu.”

De Omgevingswet werkt die taak uit voor de fysieke leefomgeving. De wet noemt daarbij uitdrukkelijk de intrinsieke waarde van de natuur: de waarde die de natuur heeft los van het nut voor mensen.2

“Deze wet is, met het oog op duurzame ontwikkeling, de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu, gericht op het in onderlinge samenhang: a. bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, ook vanwege de intrinsieke waarde van de natuur, en b. doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften.”

Dieren: intrinsieke waarde en zorgplicht in de Wet dieren

Voor dieren is dit uitgewerkt in de Wet dieren. Artikel 1.3 erkent de intrinsieke waarde van het dier als de eigen waarde van wezens met gevoel. Bij het stellen van regels en het nemen van besluiten op grond van de wet moet daarmee ten volle rekening worden gehouden. Artikel 1.4 legt een algemene zorgplicht op aan iedereen.3 Tot de zorg die dieren redelijkerwijs nodig hebben, rekent de wet onder meer voldoende mogelijkheden om te voorzien in hun gedragsbehoeften en een positieve emotionele toestand. Hieronder staan beide artikelen letterlijk.

Artikel 1.3. Intrinsieke waarde

  1. De intrinsieke waarde van het dier wordt erkend.
  2. Onder erkenning van de intrinsieke waarde als bedoeld in het eerste lid wordt verstaan erkenning van de eigen waarde van dieren, zijnde wezens met gevoel. Bij het stellen van regels bij of krachtens deze wet, en het nemen van op die regels gebaseerde besluiten, wordt ten volle rekening gehouden met de gevolgen die deze regels of besluiten hebben voor deze intrinsieke waarde van het dier, onverminderd andere gerechtvaardigde belangen. Daarbij wordt er in elk geval in voorzien dat de inbreuk op de integriteit of het welzijn van dieren, verder dan redelijkerwijs noodzakelijk, wordt voorkomen en dat de zorg die de dieren redelijkerwijs behoeven is verzekerd.
  3. Voor de toepassing van het tweede lid wordt tot de zorg die dieren redelijkerwijs behoeven in elk geval gerekend dat dieren, voor zover zulks redelijkerwijs kan worden verlangd, worden voorzien van:
    1. voldoende voeding van een goede kwaliteit;
    2. een comfortabele en veilige omgeving met een goed klimaat;
    3. waarborgen voor een goede gezondheid en het voorkomen van pijn;
    4. voldoende mogelijkheden om te voorzien in hun gedragsbehoeften; en
    5. een positieve emotionele toestand.

Artikel 1.4. Algemene zorgplicht

  1. Een ieder neemt voldoende zorg in acht voor dieren.
  2. De zorg, bedoeld in het eerste lid, houdt in ieder geval in dat een ieder die weet of redelijkerwijs kan vermoeden dat door zijn handelen of nalaten nadelige gevolgen voor dieren worden veroorzaakt, verplicht is dergelijk handelen achterwege te laten voor zover zulks in redelijkheid kan worden gevergd, dan wel alle maatregelen te nemen die redelijkerwijs van hem kunnen worden gevergd teneinde die gevolgen te voorkomen of, voor zover die gevolgen niet kunnen worden voorkomen, deze zoveel mogelijk te beperken of ongedaan te maken.

Wat nu al strafbaar is

Opzettelijke of verwijtbare milieuverontreiniging is nu al strafbaar. Het Wetboek van Strafrecht stelt het opzettelijk en wederrechtelijk brengen van een stof in de bodem, de lucht of het oppervlaktewater strafbaar in artikel 173a, en de schuldvariant in artikel 173b. Voor ioniserende straling en besmetting met radioactieve stoffen gelden de artikelen 161quater, opzet, en 161quinquies, schuld.4 Daarnaast is het overtreden van milieuregels, onder meer uit de Omgevingswet, strafbaar via de Wet op de economische delicten.7

In de geldende artikelen in het Wetboek van Strafrecht is de strafbaarheid gekoppeld aan gevaar voor mensen: gevaar voor de openbare gezondheid of levensgevaar voor een ander.4 Schade aan de natuur zelf is daarin geen zelfstandige grond.

Wat het wetsvoorstel verandert

Het wetsvoorstel zet Richtlijn (EU) 2024/1203 om in Nederlands recht. Die richtlijn gaat over de bescherming van het milieu door middel van het strafrecht en vervangt de Richtlijnen 2008/99/EG en 2009/123/EG.5 De kern voor flora en fauna: de natuur krijgt een eigen plaats in het strafrecht. Hieronder volgen we de tekst zoals de Tweede Kamer die heeft aangenomen.6

Ecosysteem en beschermde habitat als wettelijke begrippen

Het wetsvoorstel voegt twee nieuwe artikelen toe aan het Wetboek van Strafrecht. Artikel 90decies omschrijft wat onder een ecosysteem wordt verstaan.6

“Onder ecosysteem wordt verstaan een dynamisch geheel van gemeenschappen van planten, dieren, schimmels en micro-organismen en hun niet-levende omgeving die een functionele eenheid vormen, waaronder habitattypen, habitats van soorten en soortenpopulaties.”

Artikel 90undecies omschrijft een beschermde habitat: een natuurlijke habitat of habitat van een soort waarvoor een gebied als Natura 2000-gebied is aangemerkt.6

Schade aan de natuur als zelfstandige grond

In de artikelen 161quater, 161quinquies, 173a en 173b komt naast gevaar voor mensen een nieuwe grond: aanzienlijke schade aan de kwaliteit van de bodem, de lucht of het oppervlaktewater, of aanzienlijke schade aan een ecosysteem, dieren of planten.6 Daarmee wordt milieuschade ook strafbaar als er geen gevaar voor mensen is. De memorie van toelichting beschrijft hoe het Openbaar Ministerie en de politie daarop reageerden.8

“Het OM en de politie spreken steun uit voor de ontwikkeling dat in het Wetboek van Strafrecht nu – ter implementatie van de richtlijn – het veroorzaken van aanzienlijke milieuschade ook zelfstandig strafbaar wordt gesteld.”

“Het OM geeft aan in te kunnen stemmen met het beschermen van het milieu als zelfstandig rechtsgoed, mits rekening wordt gehouden met fundamentele strafrechtelijke principes en uitgangspunten en geeft aan dat het wetsvoorstel aan deze voorwaarden voldoet.”

Een gekwalificeerd delict bij vernietiging van een ecosysteem

Zwaarder strafbaar wordt het als het feit de vernietiging veroorzaakt van een ecosysteem van aanzienlijke omvang of milieuwaarde of van een beschermde habitat, of als het wijdverbreide en aanzienlijke schade veroorzaakt die onomkeerbaar of langdurig is.6 Volgens de memorie van toelichting gaat het om gevallen die vergelijkbaar kunnen zijn met wat de richtlijn ecocide noemt.8

De voorgestelde strafmaxima: 15 jaar voor ernstige vervuiling die een ecosysteem vernietigt, artikel 173a Sr; levenslang of 30 jaar als dat gebeurt door radioactieve straling of besmetting, artikel 161quater Sr.6 Daarvoor hoeft niemand te zijn overleden: de vernietiging van het ecosysteem of de wijdverbreide en langdurige schade is op zichzelf voldoende.6

Een amendement van het Tweede Kamerlid Sneller voegt artikel 176d toe. Dat artikel omschrijft wat in ieder geval wordt verstaan onder wijdverbreide schade en onder schade die langdurig is.9, 6

“wijdverbreide schade: schade die een belangrijk deel van een ecosysteem van aanzienlijke omvang of een gebied van aanzienlijke omvang treft, dan wel betrekking heeft op een groot aantal mensen of een groot aantal exemplaren van een bepaalde diersoort of plantensoort;”

“schade die langdurig is: schade die niet binnen een redelijke termijn door natuurlijk herstel ongedaan kan worden gemaakt.”

Producten met schadelijke emissies

Nieuw strafbaar wordt het verkopen of te koop aanbieden van producten waarvan het gebruik op grotere schaal leidt tot emissies die aanzienlijke schade aan mens of milieu veroorzaken of dreigen te veroorzaken. Daarvoor komen artikel 173c Sr, opzet, met een gevangenisstraf van ten hoogste 12 jaar, en artikel 173d Sr, schuld.6 Volgens de memorie van toelichting was dit het enige delict uit de richtlijn dat in Nederland nog niet zelfstandig strafbaar was.8 De bepaling geldt alleen als de verkoop wederrechtelijk is.6 Zij kan daarom PFAS raken voor zover het in de handel brengen al verboden is; een algeheel PFAS-verbod volgt pas uit de EU-restrictie.

Hogere strafmaxima

Daarnaast worden enkele wettelijke strafmaxima bijgesteld, in het Wetboek van Strafrecht en in de Wet op de economische delicten.5, 6

“Waar de strafwet nu nog vooral kijkt naar schade voor mensen, zoals omwonenden die last hebben van vervuiling of afval, komt straks de natuur veel meer centraal te staan.”

Stand van zaken

  • Het is nog geen wet. De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel op 3 november 2026 aangenomen.5, 7
  • De Eerste Kamercommissie voor Justitie en Veiligheid bespreekt op 17 november 2026 de procedure.5
  • De richtlijn had uiterlijk op 21 mei 2026 in Nederlandse wetgeving geïmplementeerd moeten zijn. Die termijn is verstreken.5
  • Neemt ook de Eerste Kamer het wetsvoorstel aan, dan treedt de wet in werking op een tijdstip dat bij koninklijk besluit wordt bepaald.5

Wat dit betekent voor een MKBA

Wetenschappers en overheidsorganisaties werken binnen de wettelijke taken van de overheid. Die taken omvatten de bescherming van het leefmilieu, ook vanwege de intrinsieke waarde van de natuur, en de zorg voor dieren als wezens met gevoel. Met dit wetsvoorstel gaat ook het strafrecht schade aan ecosystemen, dieren en planten erkennen als een zelfstandig beschermd belang.

Een MKBA brengt de gevolgen van beleid voor de samenleving in beeld. Schade aan de natuur hoort daar dus bij, ook als die niet volledig in geld is uit te drukken. Waar dat niet kan, wordt de schade als PM-post of kwalitatief vermeld, naast een niet-monetaire natuurindicator. Hoe Burgerplatform dat doet, staat op de pagina Flora en Fauna.

Wie die schade in kaart brengt en meeweegt in een MKBA, voert de wet uit. Dat is geen politiek standpunt.

Bronnen

  1. Grondwet, artikel 21 (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 13 november 2026)
  2. Omgevingswet, artikel 1.3 (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 13 november 2026)
  3. Wet dieren, artikelen 1.3 en 1.4, tekst geldend vanaf 1 januari 2025 (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 14 november 2026)
  4. Wetboek van Strafrecht, Titel VII, artikelen 161quater, 161quinquies, 173a en 173b, geldende tekst (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 13 november 2026)
  5. Eerste Kamer, wetsvoorstel 36.876 Implementatiewet herziene Europese richtlijn milieucriminaliteit, dossierpagina
  6. Kamerstukken I 2026/27, 36876, A, Gewijzigd voorstel van wet (3 november 2026)
  7. Kamerstukken II 2025/26, 36876, nr. 2, Voorstel van wet (17 december 2025), via OpenTK
  8. Kamerstukken II 2025/26, 36876, nr. 3, Memorie van toelichting
  9. Kamerstukken II 2026/27, 36876, nr. 8, Amendement van het lid Sneller (ontvangen 9 oktober 2026)
  10. Hans Nauta, Schade veroorzaken aan een ecosysteem komt in het Wetboek van Strafrecht, Trouw (9 november 2026)

Tags: