Brede Welvaart en de menselijke behoeften

Wat is brede welvaart, hoe wordt die gedefinieerd en gemeten? Is er één kader van indicatoren, en hoeveel vrijheid laten de richtlijnen? Op deze pagina leggen we uit hoe het Fonds Brede Welvaart menselijke behoeften koppelt aan de officiële meting van het CBS en aan de MKBA-leidraad van de planbureaus. We zijn daarbij eerlijk over wat de wetenschap wel en niet onderbouwt.

Wat is brede welvaart?

Het CBS omschrijft brede welvaart als "de kwaliteit van leven hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van de brede welvaart van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld". Het gaat dus om drie groepen mensen: wie nu in Nederland woont (hier en nu), onze kinderen en kleinkinderen (later) en mensen in andere landen (elders).

Hier en nu beschrijft het CBS met acht thema's: subjectief welzijn, materiële welvaart, gezondheid, arbeid en vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid en milieu. Later wordt gemeten als de voorraad hulpbronnen per inwoner, verdeeld over economisch, natuurlijk, menselijk en sociaal kapitaal. Elders gaat over de gevolgen van onze keuzes voor andere landen, via handel en hulp en via milieu en grondstoffen. Het CBS bouwt hierbij voort op het internationale meetsysteem van de Conference of European Statisticians (CES) en koppelt de monitor aan de Sustainable Development Goals (SDG's) van de VN.

Is er een eenduidig kader?

Nee, er is geen kader dat alles in één getal vangt, en dat is bewust. Wat er wel is: één officiële set thema's en indicatoren van het CBS, waarover het kabinet jaarlijks rapporteert, en één officiële rekenmethode voor beleidskeuzes, de MKBA volgens de leidraad van CPB en PBL. Die twee sluiten niet naadloos op elkaar aan. De planbureaus schrijven zelf dat brede welvaart elementen kan bevatten die niet in een MKBA worden meegenomen.

Welke vrijheid bieden de richtlijnen?

De Algemene MKBA-leidraad (2013) hanteert een breed welvaartsbegrip. Ook zaken die mensen belangrijk vinden maar die niet op een markt worden verhandeld, zoals natuur, gezondheid en leefomgeving, horen in de analyse. Waar mogelijk worden ze in euro's uitgedrukt, maar de leidraad erkent dat de geldwaarde "soms moeilijk of niet is vast te stellen". Zulke effecten blijven dan als niet-gemonetariseerde post (PM-post) in beeld.

In 2022 publiceerden CPB en PBL een aanvulling met 21 aanbevelingen over brede welvaart. Die vraagt meer aandacht voor de verdeling van welvaart, voor toekomstige generaties, voor effecten buiten Nederland en voor effecten die niet in euro's zijn uit te drukken. Zulke effecten moeten waar mogelijk in volumes of kwaliteitscriteria worden getoond, voor natuur bijvoorbeeld in natuurpunten. Effecten op kansengelijkheid mogen naast het saldo worden gepresenteerd. De Werkwijzer MKBA voor het sociale domein (2016, bijgewerkt 2024) werkt dit uit voor zorg, onderwijs, werk en wonen en noemt gezondheid, cultuur, vrije tijd en sociale relaties expliciet als welvaart.

De vrijheid is dus reëel, maar begrensd. Je mag niet-monetaire effecten en verdelingseffecten zichtbaar maken en ze naast het saldo zetten. Je mag ze niet zelf in euro's omrekenen zonder een erkende waarderingsmethode, en het saldo blijft een hulpmiddel. De leidraad en de werkwijzer zeggen allebei dat de uiteindelijke keuze politiek is.

Wat zijn menselijke behoeften?

Een behoefte is iets wat mensen nodig hebben om goed te kunnen leven, los van wat ze op een bepaald moment willen of kopen. Die scheiding is belangrijk voor beleid. Wensen verschillen per persoon en zijn te beïnvloeden door reclame en lobby, terwijl basisbehoeften zoals voedsel, gezondheid, veiligheid, verbondenheid en zeggenschap bij vrijwel iedereen terugkomen.

De bekendste ordening is de piramide van Abraham Maslow. Daarnaast bestaan theorieën die als basis voor beleid beter zijn onderbouwd, zoals de Theory of Human Need van Doyal en Gough, de capability-benadering van Sen en Nussbaum en de zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan. Die laatste stelt dat autonomie, competentie en verbondenheid universele psychologische behoeften zijn. Internationaal is het denken over welvaart meten onder meer gevormd door het rapport van Stiglitz, Sen en Fitoussi (2009) en de Better Life Index van de OESO; het CBS meet brede welvaart volgens het internationale CES-raamwerk.

Maslow en zijn beperkingen

Maslow (1943, uitgewerkt in 1954) onderscheidde vijf groepen behoeften: fysiologische behoeften, veiligheid, liefde en verbondenheid, erkenning en zelfontplooiing. Hij stelde dat lagere behoeften voorrang hebben: pas als die grotendeels zijn vervuld, gaan hogere behoeften het gedrag sturen. De bekende piramide is een latere visualisatie en komt niet van Maslow zelf.

De ordening in vijf groepen is goed bruikbaar. De strikte volgorde is niet bevestigd. Wahba en Bridwell (1976) bekeken het onderzoek tot dan toe en vonden maar gedeeltelijke steun voor een hiërarchie, en geen steun voor het idee dat het vervullen van de ene behoefte de volgende 'activeert'. Tay en Diener (2011) toetsten de behoeften met de Gallup World Poll in 123 landen. Ze vonden dat de behoeften wereldwijd samenhangen met welzijn, dus vrij universeel zijn. Mensen vervullen basis- en veiligheidsbehoeften meestal eerst, maar elke behoefte draagt grotendeels zelfstandig bij aan welzijn. Iemand kan dus aan welzijn winnen door sociale contacten of erkenning, ook als de basisbehoeften nog niet helemaal vervuld zijn. Bovendien hangt het vervullen van basisbehoeften sterk af van het land waarin je woont, en dus van beleid.

Onze conclusie: Maslow is een begrijpelijke en wetenschappelijk verdedigbare indeling van behoeften, maar geen ladder. Voor beleid betekent dat: alle behoeften tegelijk tellen, en bestaanszekerheid weegt zwaar in hoe tevreden mensen zijn met hun leven. Omdat de indeling geen officiële meetstandaard is, gebruiken wij hem alleen als ordening. Gemeten wordt met de CBS-indicatoren.

Hoe we behoeften koppelen aan het CBS en de MKBA

Het model van het Fonds legt drie ringen om elkaar heen. In het midden staan de menselijke behoeften, geordend in vijf thema's naar Maslow. Daaromheen liggen de systemen die in die behoeften voorzien: voedsel, energie, vervoer, wonen, industrie, defensie, zorg, onderwijs en cultuur. Daarbuiten ligt de levende aarde, met de planetaire grenzen van Rockström als ondergrens. De natuur geldt daarbij als gelijkwaardig domein met een eigen, intrinsieke waarde, en niet alleen als bron van nut voor mensen.

We verzinnen daarbij geen eigen meetlat. Elk behoeftethema wordt gekoppeld aan bestaande CBS-thema's en aan de soorten effecten die een MKBA al kent. De koppeling hieronder is onze indeling. Het CBS en de planbureaus gebruiken zelf geen Maslow-indeling.

BehoeftethemaCBS hier en nuCBS later en eldersEffectsoort in de MKBA
Bestaanszekerheidmateriële welvaart, wonen, arbeid en vrije tijdeconomisch kapitaal; handel en hulp (elders)directe financiële effecten, inkomen, arbeidsmarkt; verdelingseffecten apart
Veiligheid en gezondheidgezondheid, veiligheid, milieumenselijk kapitaal (gezondheid), natuurlijk kapitaal (lucht, water, klimaat)gezondheidseffecten, externe effecten zoals luchtvervuiling, veiligheidsrisico's
Verbondenheidsamenleving (sociale relaties)sociaal kapitaalsociale effecten, vaak niet gemonetariseerd
Erkenning en participatiesamenleving (vertrouwen, participatie), arbeidsociaal kapitaal (vertrouwen, instituties)sociale effecten en verdelingseffecten, vaak naast het saldo
Ontplooiingsubjectief welzijn, arbeid en vrije tijdmenselijk kapitaal (onderwijs)onderwijs- en welzijnseffecten, deels niet gemonetariseerd
Levende aarde (eigen domein)milieunatuurlijk kapitaal; milieu en grondstoffen (elders)apart, niet-monetair effect, bijvoorbeeld natuurpunten; intrinsieke waarde, niet verrekend in het saldo

Natuur als fundament: de Dasgupta Review

De Dasgupta Review over de economie van biodiversiteit (gepubliceerd in 2021, in 2019 in opdracht gegeven door het Britse ministerie van Financiën, de Treasury) noemt natuur een blinde vlek in de economie. Natuur is ons kostbaarste bezit, maar ontbreekt in de rekeningen waarop landen hun financiën baseren. Het bbp telt de afschrijving op natuurlijk kapitaal niet mee.

Tussen 1992 en 2014 verdubbelde het geproduceerde kapitaal per persoon, terwijl het natuurlijk kapitaal per persoon met bijna 40% daalde. Subsidies die natuur schaden kosten wereldwijd naar schatting tot 6 biljoen dollar per jaar.

Dasgupta pleit voor een inclusieve maat voor welvaart (inclusive wealth), met natuurlijk kapitaal in de nationale rekeningen als eerste stap, en uiteindelijk ook gezondheid, kennis en gemeenschappen. Tegelijk benadrukt hij dat biodiversiteit naast haar nut een intrinsieke en onberekenbare waarde heeft.

Bron: Dasgupta Review, University of Cambridge. Meer over de natuur in ons model: Flora en fauna.

Erkende methoden voor natuurwaarden

  • Algemene Leidraad MKBA (CPB/PBL 2013) en aanvulling 2022: het officiële kader van het kabinet voor elke MKBA. De aanvulling (Bos, Hof en Tijm, 2022) geeft 21 aanbevelingen. Als richtlijn geldt: presenteer en duid altijd de niet-gekwantificeerde of niet-gemonetariseerde kosten en baten (aanbeveling 3) en geef niet-gemonetariseerde effecten waar mogelijk weer in volumes of kwaliteitscriteria (aanbeveling 4). Als voorbeeld noemt de aanvulling de natuurpuntenmethode voor effecten op biodiversiteit (Bos en Ruijs, 2021). Effecten op brede welvaart die niet in het saldo passen, mogen naast de MKBA worden gepresenteerd (aanbeveling 8).
  • Discontovoet voor natuur (PBL, Ruijs en Renes, 2017): voor niet-substitueerbare ecosysteemdiensten geldt in MKBA's standaard een relatieve prijsstijging van 1 procent per jaar. Bij de gangbare discontovoet van 3 procent komt dat neer op 2 procent voor natuur. Bij goed substitueerbare diensten hoeft er geen prijsstijging te worden gerekend, bij sterk toenemende schaarste kan het meer zijn, mits onderbouwd. De werkgroep discontovoet 2020 zag geen reden om deze afspraak te herzien. Zo weegt natuur in de toekomst zwaarder dan bij standaard verdisconteren.
  • MKBA-Werkwijzer Natuur (Arcadis en CE Delft, 2018): de uitwerking van de leidraad voor maatregelen met natuureffecten, goedgekeurd door het Interdepartementale Kernteam MKBA, getoetst door CPB en PBL en aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 33576, nr. 142). Werkt met ecosysteemdiensten en geeft aan hoe die fysiek te beschrijven en, waar verantwoord, in euro's te waarderen.
  • Natuurlijk kapitaalrekeningen van CBS en WUR, volgens SEEA EA: SEEA Ecosystem Accounting is in maart 2021 door de VN-Statistiekcommissie aangenomen als internationale statistische standaard (hoofdstukken 1-7, fysieke rekeningen); de waarderingshoofdstukken gelden als internationaal erkende principes. CBS en WUR publiceren hiermee de omvang en kwaliteit van ecosystemen, ecosysteemdiensten en assetwaarden voor Nederland. Dit is meting van de toestand, geen beslisregel.
  • Handboek Milieuprijzen 2023 (CE Delft, versie 1.1 2025): kengetallen in euro per kilo emissie, gepubliceerd via rijksoverheid.nl, met onder- en bovenwaarden die worden aanbevolen voor MKBA's. Dekt vervuiling, niet de waarde van soorten of gebieden zelf.

Waarden van natuur (IPBES Values Assessment, 2022): de samenvatting voor beleidsmakers, goedgekeurd door de IPBES-lidstaten, onderscheidt instrumentele waarden (natuur als middel, vaak 'ecosysteemdiensten'), intrinsieke waarden (onafhankelijk van de mens als waarderende) en relationele waarden (de betekenis van relaties tussen mens en natuur). IPBES stelt vast dat economische en politieke besluiten vooral marktgebaseerde instrumentele waarden laten meewegen, ten koste van niet-marktwaarden zoals klimaatregulatie en culturele identiteit. Het PBL volgt deze indeling in 'Biodiversiteit: van vergeten naar verweven' (2024): natuur heeft naast instrumentele waarde voor de mens ook een intrinsieke waarde vanuit zichzelf en een relationele waarde vanuit individuele identiteit en sociale en culturele dimensies.

Een MKBA in euro's meet vooral instrumentele waarden. Intrinsieke en relationele waarden vallen grotendeels buiten het saldo; de aanvulling 2022 biedt wel de ruimte om ze in volumes, kwaliteitscriteria of als aanvullende informatie zichtbaar te maken.

De natuurpuntenmethode uitgelegd

Natuurpunten zijn een maat van het PBL (ontwikkeld in 2009) om de effecten van een project of beleid op biodiversiteit in één getal te vangen. De natuur in het gebied wordt ingedeeld in natuurtypen, zoals heide, bos of moeras. Per natuurtype geldt: natuurpunten = oppervlakte (hectare) x kwaliteit x weegfactor.

  • Kwaliteit: hoe compleet het ecosysteem is, van 0 tot 100 procent, gemeten aan het aandeel kenmerkende soorten van een referentielijst, over minstens drie soortgroepen.
  • Weegfactor: hoe zeldzaam en bedreigd het natuurtype is, nationaal en internationaal. Bedreigde natuur telt zwaarder.
  • Oppervlakte: het aantal hectare van het natuurtype, nu en na de maatregel.

De uitkomst is een aantal ecologisch gewogen hectares. Het verschil tussen de situatie zonder en met de maatregel is het natuureffect. Zo kun je alternatieven vergelijken en de kosten per gewonnen natuurpunt berekenen, bijvoorbeeld bij een vissluis in de Afsluitdijk. Natuurpunten zeggen niets over hoeveel de samenleving ervoor wil betalen. Daarom staan ze naast het saldo van de MKBA, niet erin. Ze geven een orde van grootte, meten alleen biodiversiteit en niet dierenwelzijn of de relationele waarde van natuur. Bij waterprojecten is het beïnvloede gebied lastiger af te bakenen.

Ons advies: gebruik de Algemene Leidraad MKBA met de aanvulling 2022 en de Werkwijzer Natuur als primair kader, want dat is wat het Rijk zelf hanteert, en reken voor niet-substitueerbare natuur met de lagere discontovoet van 2 procent. Gebruik de natuurlijk kapitaalrekeningen van CBS en WUR (SEEA EA) als bron voor de toestand van de natuur, en het Handboek Milieuprijzen voor emissies. Biodiversiteit tonen we waar mogelijk in natuurpunten. Intrinsieke en relationele waarden, in de indeling van IPBES en PBL, maken we apart zichtbaar naast het saldo, zonder ze zelf in euro's om te rekenen.

Wat betekent dit voor het Fonds?

Het Fonds Brede Welvaart beoordeelt voorstellen met de officiële MKBA-methode en de CBS-indicatoren, zodat iedere uitkomst te controleren is. De ordening naar menselijke behoeften maakt zichtbaar voor wie een maatregel iets oplevert en welke behoefte ermee gediend is. Effecten die niet in euro's zijn uit te drukken, zoals natuur, verbondenheid en kansengelijkheid, laten we niet weg. We tonen ze apart, zoals de aanvulling van de planbureaus aanbeveelt. Natuur krijgt een eigen plek en wordt niet weggestreept tegen geld.

Daarmee claimen we niet dat er één juist getal voor welvaart bestaat. We bieden een open, herleidbare structuur waarin burgers, wetenschappers en ambtenaren de keuzes kunnen zien en verbeteren.

Bronnen