
, Zandbanken in het Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer (2019). Foto: Olga Ernst, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Brede welvaart gaat over de kwaliteit van leven hier en nu, en over wat we doorgeven aan later en elders. Planten en dieren horen daar op twee manieren bij. De natuur levert ons voedsel, schoon water, bestuiving en een stabiel klimaat. En iedere soort, ieder dier, heeft ook een waarde op zichzelf. Op deze pagina leggen we uit waarom Burgerplatform flora en fauna meeneemt in brede welvaart, wat de cijfers zeggen en hoe we dat in analyses verwerken.
Het CBS rekent natuurlijk kapitaal tot de hulpbronnen van brede welvaart 'later': bodem, water, lucht en de ecosystemen met de planten en dieren die erin leven. De natuur draagt volgens het CBS bij aan welzijn en gezondheid, voedselproductie en vrijetijdsbesteding.
Diversiteit is daarbij geen luxe. De Britse Dasgupta Review over de economie van biodiversiteit (2021) vergelijkt het met een beleggingsportefeuille: hoe meer verscheidenheid, hoe beter de natuur schokken opvangt. Minder soorten betekent een kwetsbaarder systeem. Volgens dezelfde review daalde de voorraad natuurlijk kapitaal per persoon wereldwijd tussen 1992 en 2014 met bijna 40 procent, terwijl het geproduceerde kapitaal per persoon verdubbelde.
Ook het Living Planet Report 2024 legt die koppeling: als een populatie te klein wordt, kan een soort haar rol in het ecosysteem niet meer vervullen, zoals zaadverspreiding, bestuiving of het rondpompen van voedingsstoffen. Dat tast de veerkracht aan, en daarmee de diensten die ecosystemen aan mensen leveren.
Het VN-biodiversiteitspanel IPBES schatte in 2019 dat ongeveer 1 miljoen van de naar schatting 8 miljoen dier- en plantensoorten met uitsterven wordt bedreigd, veel daarvan binnen enkele decennia. Het tempo van uitsterven ligt volgens IPBES tientallen tot honderden keren hoger dan gemiddeld over de afgelopen 10 miljoen jaar. Sinds de 16e eeuw zijn door menselijk handelen minstens 680 soorten gewervelde dieren uitgestorven.
De Living Planet Index van WWF en de Zoological Society of London volgt bijna 35.000 populaties van 5.495 soorten zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën en vissen. Tussen 1970 en 2020 nam de gemiddelde omvang van die gevolgde populaties met 73 procent af. Zoetwaterpopulaties daalden het sterkst. Let op: dit is een gemiddelde verandering in populatieomvang, niet het aantal verdwenen dieren of soorten.
Als je alle zoogdieren op aarde zou wegen, bestaat nu ongeveer 95 procent van dat gewicht uit mensen en hun vee en huisdieren. Wilde zoogdieren, van muis tot walvis, zijn samen nog ongeveer 5 procent. Dat was niet altijd zo. Rond 100.000 jaar geleden wogen de landzoogdieren samen naar schatting 120 miljoen ton, vrijwel allemaal wilde dieren. Rond 10.000 jaar geleden was dat ongeveer 90 miljoen ton. Rond 1850 woog het wild nog ongeveer evenveel als mensen en hun dieren samen. Sindsdien is de massa van vee bijna vervijfvoudigd en die van mensen ongeveer verachtvoudigd, terwijl de wilde zoogdieren meer dan gehalveerd zijn.
| Jaar | Mensen | Vee en huisdieren | Wilde zeezoogdieren | Wilde landzoogdieren | Aandeel mens en vee |
|---|---|---|---|---|---|
| 1850 | 53 | 131 | 133 | 53 | 50% |
| 1900 | 69 | 178 | 130 | 33 | 60% |
| 1950 | 104 | 301 | 85 | 27 | 78% |
| 1980 | 190 | 541 | 36 | 23 | 93% |
| 2000 | 298 | 576 | 38 | 22 | 94% |
| 2020 | 417 | 655 | 44 | 22 | 94% |
In Nederland is het beeld gemengd. De Nederlandse Living Planet Index, berekend door het CBS over 368 inheemse diersoorten, staat in 2024 op hetzelfde niveau als in 1990. Achter dat gemiddelde gaan twee tegengestelde bewegingen schuil. Soorten van zoetwater en moeras zijn sterk vooruitgegaan, onder meer door schoner water en natuurherstel. De fauna van het land is achteruitgegaan, vooral in heide, duinen en het agrarisch gebied. Stikstof, verdroging en versnippering spelen daarbij een belangrijke rol. Van de 368 soorten gingen er 168 achteruit en 152 vooruit.
Belangrijk is ook dat de Nederlandse natuur in 1990 al sterk verarmd was. Het startpunt is dus geen gezonde uitgangssituatie.
| Soortgroep | Cijfer | Gebied en periode | Bron |
|---|---|---|---|
| Gewervelde dieren: zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën, vissen | Gemiddelde populatieomvang 73 procent lager | Wereld, 1970-2020 | WWF/ZSL, Living Planet Report 2024 |
| Amfibieën | Meer dan 40 procent van de soorten bedreigd | Wereld, 2019 | IPBES 2019 |
| Zeezoogdieren | Meer dan een derde bedreigd | Wereld, 2019 | IPBES 2019 |
| Rifvormende koralen, haaien en verwanten | Bijna een derde bedreigd | Wereld, 2019 | IPBES 2019 |
| Insecten | Voorlopige schatting: 10 procent bedreigd | Wereld, 2019 | IPBES 2019 |
| Fauna van het land | Index 69 (1990 = 100) | Nederland, 2024 | CBS, Monitor Brede Welvaart |
| Fauna van zoetwater en moeras | Index 159 (1990 = 100) | Nederland, 2024 | CBS, Monitor Brede Welvaart |
| Boerenlandvogels | 45 procent afgenomen | Nederland, sinds 1995 | CBS, Monitor Brede Welvaart |
| Dagvlinders | Achteruitgang | Nederland, sinds 1990 | CLO, Living Planet Index Nederland |
| Zoogdieren, amfibieën en reptielen | Gemiddeld vooruitgang | Nederland, sinds 1990 | CLO, Living Planet Index Nederland |
De bekende indexen meten vooral gewervelde dieren, en in Nederland ook vlinders en libellen. Veel groepen ontbreken: bijen, zweefvliegen en de meeste andere insecten, weekdieren, kreeftachtigen en andere ongewervelden, en de zee. Ook planten, mossen, korstmossen en paddenstoelen zitten niet in de Living Planet Index. Het Compendium voor de Leefomgeving waarschuwt daarom dat de Nederlandse index door de recente afname van insecten mogelijk te optimistisch is, en verwijst daarbij naar Duits onderzoek dat meer dan 75 procent afname vond in de biomassa van vliegende insecten in beschermde gebieden over 27 jaar.
Naast nut voor mensen heeft natuur een eigen waarde. Dat is geen randstandpunt. Het boek Natuur is economie! van Martijn Blom en Jan Paul van Soest (CE Delft, 2003) onderscheidt drie waarden van natuur: een financiële waarde, een maatschappelijke waarde en een intrinsieke of bestaanswaarde. Die laatste kan volgens de auteurs in wezen niet in geld worden uitgedrukt. Ook de Dasgupta Review stelt dat veel mensen de intrinsieke waarde van natuur erkennen, en PBL onderscheidt naast de gebruikswaarde een intrinsieke en een relationele waarde van biodiversiteit.
Voor dieren is de intrinsieke waarde zelfs in de wet vastgelegd. Artikel 1.3 van de Wet dieren erkent de intrinsieke waarde van het dier als eigen waarde van wezens met gevoel, en artikel 1.4 legt een algemene zorgplicht op aan iedereen. Hieronder staan beide artikelen letterlijk. Tot de zorg die dieren redelijkerwijs nodig hebben, rekent de wet onder meer voldoende mogelijkheden om te voorzien in hun gedragsbehoeften en een positieve emotionele toestand.
Artikel 1.3. Intrinsieke waarde
- De intrinsieke waarde van het dier wordt erkend.
- Onder erkenning van de intrinsieke waarde als bedoeld in het eerste lid wordt verstaan erkenning van de eigen waarde van dieren, zijnde wezens met gevoel. Bij het stellen van regels bij of krachtens deze wet, en het nemen van op die regels gebaseerde besluiten, wordt ten volle rekening gehouden met de gevolgen die deze regels of besluiten hebben voor deze intrinsieke waarde van het dier, onverminderd andere gerechtvaardigde belangen. Daarbij wordt er in elk geval in voorzien dat de inbreuk op de integriteit of het welzijn van dieren, verder dan redelijkerwijs noodzakelijk, wordt voorkomen en dat de zorg die de dieren redelijkerwijs behoeven is verzekerd.
- Voor de toepassing van het tweede lid wordt tot de zorg die dieren redelijkerwijs behoeven in elk geval gerekend dat dieren, voor zover zulks redelijkerwijs kan worden verlangd, worden voorzien van:
- voldoende voeding van een goede kwaliteit;
- een comfortabele en veilige omgeving met een goed klimaat;
- waarborgen voor een goede gezondheid en het voorkomen van pijn;
- voldoende mogelijkheden om te voorzien in hun gedragsbehoeften; en
- een positieve emotionele toestand.
Artikel 1.4. Algemene zorgplicht
- Een ieder neemt voldoende zorg in acht voor dieren.
- De zorg, bedoeld in het eerste lid, houdt in ieder geval in dat een ieder die weet of redelijkerwijs kan vermoeden dat door zijn handelen of nalaten nadelige gevolgen voor dieren worden veroorzaakt, verplicht is dergelijk handelen achterwege te laten voor zover zulks in redelijkheid kan worden gevergd, dan wel alle maatregelen te nemen die redelijkerwijs van hem kunnen worden gevergd teneinde die gevolgen te voorkomen of, voor zover die gevolgen niet kunnen worden voorkomen, deze zoveel mogelijk te beperken of ongedaan te maken.
Uitgangspunt van Burgerplatform: als de wet erkent dat dieren wezens met gevoel zijn met een eigen waarde, dan hoort hun welzijn bij een eerlijk beeld van brede welvaart. We zien brede welvaart daarom niet alleen als welvaart van mensen, maar ook van dieren en het levende systeem waarvan wij deel uitmaken.
In de wetenschap van dierenwelzijn is het kunnen vertonen van natuurlijk gedrag een vast onderdeel. Het oudere kader van de vijf vrijheden noemde vrijwaring van beperking van natuurlijk gedrag. Het nieuwere Five Domains-model van Mellor (2020) kijkt naar voeding, omgeving, gezondheid, gedragsinteracties en de mentale toestand van het dier, inclusief positieve ervaringen.
In 2021 nam het parlement een amendement van de Partij voor de Dieren (Kamerlid Vestering) op de Wet dieren aan. Daarmee is het kunnen houden van dieren in een bepaald houderijsysteem of een bepaalde huisvesting geen redelijk doel meer om een dier pijn te doen of zijn welzijn te benadelen. Kort gezegd: het systeem moet zich aanpassen aan het dier, niet andersom. De minister gaf destijds aan dat de bepaling open geformuleerd is en nader moest worden ingevuld.
Drie voorbeelden uit de veehouderij laten zien waar het knelt:
Uitgangspunt van Burgerplatform: waar dieren hun natuurlijke gedrag structureel niet kunnen vertonen, mag je welzijnsverlies veronderstellen. Dat past niet bij een volledig beeld van brede welvaart. We beschrijven dit feitelijk en met bronnen, zodat iedereen zelf kan wegen.
We sluiten eerst aan bij erkende standaarden:
Wat we nu niet in geld uitdrukken: de bestaanswaarde van soorten en het welzijn van individuele dieren. Methoden daarvoor, zoals het waarderen van dierlevensjaren, zijn nog omstreden. We volgen die discussie, maar passen ze pas toe als ze breder zijn getoetst.
Hoe je natuur waardeert, staat volop in de belangstelling. Het CBS en de WUR werken de natuurlijk kapitaalrekeningen verder uit. CPB en PBL hebben de Werkwijzer Natuur en de MKBA-leidraad, en PBL heeft gepubliceerd over de discontovoet voor natuur en over intrinsieke en relationele waarden van biodiversiteit. CE Delft schreef al in 2003 dat bij elke geldwaardering helder moet zijn welke waarden wel en niet zijn meegenomen. Die les nemen we over: we laten altijd zien wat ontbreekt.
Burgerplatform werkt open source. Bij elk cijfer kun je doorklikken naar de bron. Ken je betere data, een studie die we missen, of zie je een fout? Laat het ons weten via de contactpagina. Vooral cijfers over insecten, planten, paddenstoelen en het mariene leven zijn welkom.