Planetaire grenzen

Brede welvaart kan alleen gedijen wanneer de fysieke randvoorwaarden daarvoor aanwezig zijn: veiligheid en stabiliteit.
Dit omvat diverse aspecten:

  1. Geopolitieke stabiliteit
    De afwezigheid van militair conflict, geopolitieke spanningen, (staats)terrorisme, genocide en (overheids)terreur
  2. Stabiliteit van de biosfeer
    Geen grote klimatologische disrupties, overstromingen, droogtes, orkanen, energie-inbalans.

Waarom de planeet bij brede welvaart hoort

Het CBS omschrijft brede welvaart zo:

De kwaliteit van leven hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van de brede welvaart van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld.

CBS, Monitor Brede Welvaart1

In die omschrijving zit de planeet al besloten. Wat wij nu verbruiken aan klimaat, water, bodem en natuur, kunnen latere generaties en mensen elders niet meer gebruiken. Een kwaliteit van leven die de draagkracht van de aarde uitput, gaat per definitie ten koste van later en elders. Volgens deze definitie is dat dus geen brede welvaart.

Dat de planeet erbij hoort, volgt ook uit de manier waarop de economie werkt. Vervuiling en grondstoffenschaarste zijn geen externe effecten, maar inherente onderdelen van hoe wij met de planeet omgaan: alle rijkdom en welvaart heeft uiteindelijk haar oorsprong in de natuurlijke bronnen waaruit wij putten. Meer hierover lees je op de pagina Wat is economie?.

Ook economisch is dat al lang onderbouwd. In 2006 verscheen in opdracht van de Britse regering The Economics of Climate Change: The Stern Review, onder leiding van econoom Nicholas Stern. De kernconclusie:

Portret van Nicholas Stern
Foto: Royal Society, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons

The benefits of strong and early action far outweigh the economic costs of not acting.

Nicholas Stern, The Economics of Climate Change (2006)2

De baten van krachtig en vroeg ingrijpen wegen dus ruim op tegen de kosten van niets doen. Klimaatverandering kan volgens de review ernstige gevolgen hebben voor groei en ontwikkeling, en uitstel maakt het gevaarlijker en veel duurder.2 Een stabiel klimaat is dus geen luxe die je pas na de economie regelt. Het is een voorwaarde voor die economie.

In 2015 legden de landen van de wereld dit vast in het Akkoord van Parijs. Artikel 2 noemt als doel:

Holding the increase in the global average temperature to well below 2 °C above pre-industrial levels and pursuing efforts to limit the temperature increase to 1.5 °C above pre-industrial levels.

Akkoord van Parijs (2015), artikel 23

Dus: de opwarming ruim onder 2 °C houden en streven naar maximaal 1,5 °C. Die doelen worden niet gehaald. Het Emissions Gap Report 2025 van het VN-milieuprogramma UNEP berekent dat de wereld bij volledige uitvoering van de huidige klimaatplannen deze eeuw op 2,3 tot 2,5 °C opwarming afstevent, en met het huidige beleid op 2,8 °C. Volgens UNEP zal 1,5 °C hoogstwaarschijnlijk binnen tien jaar worden overschreden.4

De oorzaak is meetbaar. De aarde neemt meer energie van de zon op dan zij als warmtestraling naar de ruimte uitstraalt. Dat verschil heet de energie-inbalans. Volgens metingen van de NASA-satellieten (CERES) en de Argo-boeien in de oceaan is die inbalans tussen 2005 en 2019 ongeveer verdubbeld. 5 De trendlijn in dat onderzoek loopt van 0,42 watt per vierkante meter medio 2005 naar 1,12 watt per vierkante meter medio 2019. In 2023 kwam de inbalans volgens de CERES-metingen uit op 1,8 watt per vierkante meter, ongeveer twee keer zo hoog als klimaatmodellen voorspelden.10

The trends we found were quite alarming in a sense.

Norman Loeb, NASA Langley, hoofdauteur van het onderzoek5

Een watt per vierkante meter klinkt weinig, maar het geldt voor het hele aardoppervlak van 510 miljoen vierkante kilometer. Bij 1,12 watt per vierkante meter neemt de aarde ongeveer 570 terawatt op, en bij 1,8 watt per vierkante meter ruim 900 terawatt. Ter vergelijking: de atoombom op Hiroshima had een energie van ongeveer 63 terajoule.12 De aarde neemt daarmee elke seconde de energie van 9 tot 15 van zulke bommen op, ofwel 0,8 tot 1,3 miljoen per dag. Skeptical Science kwam in 2013 met oudere cijfers op ongeveer 4 per seconde.12

Staafdiagram van de energie-inbalans van de aarde: gemiddeld 0,48 watt per vierkante meter over 1971-2020, 0,42 medio 2005, 1,12 medio 2019 en 1,80 in 2023, omgerekend van ongeveer 3 tot 15 Hiroshima-bommen per seconde.
De energie-inbalans van de aarde in watt per vierkante meter, omgerekend naar Hiroshima-bommen per seconde. Bronnen: von Schuckmann e.a. 2023, Loeb e.a. 2021 en Mauritsen e.a. 2025.11510

Bijna al die extra warmte verdwijnt uit het zicht, in de oceaan. Van de warmte die zich tussen 2006 en 2020 in het aardsysteem ophoopte, ging ongeveer 89 procent naar de oceaan, 5 procent naar het land, 4 procent naar het smelten van ijs en 2 procent naar de atmosfeer.11 De warmere zee voedt zwaardere regenval en stormen en laat de zeespiegel stijgen. Zolang die inbalans niet afneemt, zullen de klimaatveranderingen volgens de onderzoekers groter worden dan wat we nu al zien.5

Balk die laat zien waar de extra warmte in 2006-2020 terechtkwam: oceaan 89 procent, land 5 procent, ijs 4 procent en atmosfeer 2 procent.
Waar de extra warmte terechtkomt, 2006-2020. Bron: von Schuckmann e.a. 2023.11

The Earth energy imbalance is the most fundamental global climate indicator that the scientific community and the public can use as the measure of how well the world is doing in the task of bringing anthropogenic climate change under control.

von Schuckmann e.a., Earth System Science Data (2023)11

De energie-inbalans en het werk van James Hansen

Klimaatwetenschapper James Hansen (eerder NASA, nu Columbia University) wijst al jaren op de energie-inbalans als de kerngrootheid van klimaatverandering. In 2011 schatte hij met collega's op basis van de warmte-opname door de oceaan dat de aarde in 2005-2010 gemiddeld 0,58 ± 0,15 watt per vierkante meter meer energie opnam dan zij uitstraalde. Dat bevestigt volgens hen de dominante rol van het door de mens versterkte broeikaseffect.6 In 2013 concludeerden Hansen e.a. dat een snelle vermindering van de uitstoot nodig is om de energiebalans van de aarde te herstellen en een oceaanopwarming te voorkomen die vrijwel zeker tot onomkeerbare effecten leidt.7

In Global warming in the pipeline (2023) stellen Hansen e.a. dat de huidige hoeveelheid broeikasgassen op termijn tot veel meer opwarming leidt dan we nu zien, maar dat die opwarming niet vastligt: een snelle afbouw van de uitstoot voorkomt het grootste deel ervan. Omdat de uitstoot van aerosolen (kleine deeltjes luchtvervuiling die zonlicht terugkaatsen) sinds 2010 afneemt, verwachten zij dat de opwarming versnelt van 0,18 °C per decennium (1970-2010) naar minstens 0,27 °C per decennium.8 In 2025 concludeerden zij dat de opwarming inderdaad is versneld. De wereldtemperatuur sprong in twee jaar met meer dan 0,4 °C, en ongeveer de helft daarvan schrijven zij toe aan strengere regels voor zwavel in scheepsbrandstof sinds 2020. Minder aerosolen betekent minder en minder heldere wolken, waardoor de aarde donkerder wordt en meer zonlicht opneemt.9

Om de balans te herstellen noemen Hansen e.a. een snelle afbouw van de uitstoot van broeikasgassen, met een wereldwijd stijgende prijs op die uitstoot en voldoende betaalbare, schone en regelbare energie, internationale samenwerking die rekening houdt met de behoeften van ontwikkelingslanden, en daarnaast ingrijpen in de stralingsbalans van de aarde zelf.8 Die conclusies zijn niet onomstreden. Hansen e.a. schatten de klimaatgevoeligheid en het verkoelende effect van aerosolen hoger in dan de beste schatting van het IPCC, en zeggen dat zelf ook.9 Over de richting is weinig discussie: zolang de aarde meer energie opneemt dan zij afgeeft, blijft zij opwarmen.

Herstel van de energie-inbalans is daarom een voorwaarde voor brede welvaart in de toekomst. Voedselproductie, zoetwater, veiligheid en een werkende economie zijn afhankelijk van een klimaat dat binnen voorspelbare grenzen blijft. Een aarde die energie blijft ophopen, brengt meer hittegolven, droogte, overstromingen en zeespiegelstijging, en schuift de kosten door naar latere generaties en naar mensen elders.

Zeven van de negen planetaire grenzen overschreden

De planetaire grenzen beschrijven negen samenhangende processen in het aardsysteem die binnen veilige marges moeten blijven om de stabiliteit en veerkracht van de planeet te behouden. Volgens de Planetary Health Check 2026 van het Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung (PIK), opgesteld door meer dan zestig wetenschappers, zijn zeven van de negen grenzen overschreden. Oceaanverzuring kwam daar in 2025 als laatste bij. Alle zeven staan op het hoogste niveau van overschrijding dat tot nu toe is gemeten.13

De zeven overschreden grenzen zijn: klimaatverandering, aantasting van de biosfeer, verandering van landgebruik, verandering van zoetwatersystemen, verstoring van de stikstof- en fosforkringlopen, nieuwe stoffen (zoals plastics en chemicaliën) en oceaanverzuring. Alleen de aantasting van de ozonlaag en de belasting van de atmosfeer met aerosolen zijn de afgelopen tien jaar verbeterd. De onderzoekers waarschuwen wel dat de wereldwijde verbetering bij aerosolen verhult dat de niveaus in sommige regio's onveilig blijven.13

Cirkeldiagram van de negen planetaire grenzen. Een groene kern geeft de veilige zone aan. Klimaatverandering, aantasting van de biosfeer, landgebruik, zoetwater, stikstof- en fosforkringlopen, nieuwe stoffen en oceaanverzuring steken in oranje en rood buiten die zone uit. Ozonlaag en aerosolen blijven binnen de veilige zone.
De negen planetaire grenzen, stand 2025: zeven van de negen zijn overschreden. Dezelfde zeven staan in de Planetary Health Check 2026 als overschreden. Credit: Azote for Stockholm Resilience Centre, based on analysis in Sakschewski and Caesar et al. 2025. Licentie: CC BY-NC-ND 3.0.14

The diagnosis is unambiguous. Pressure is rising across every Planetary Boundary already outside the safe operating space. It means that the risk of large-scale, persistent and potentially irreversible change is increasing, while our margin for error in tackling these problems is shrinking.

Boris Sakschewski, hoofdauteur van de Planetary Health Check 202613

Het rapport verschijnt na een jaar met extremen op land en zee. Door de mens veroorzaakte opwarming versterkte volgens de onderzoekers meerdere grote weersextremen. Aangetaste ecosystemen, waterschaarste, veranderd landgebruik en sociale kwetsbaarheid vergrootten vaak de gevolgen. De warmte-inhoud van de oceaan bereikte in 2025 een nieuw record. Van januari 2023 tot september 2025 had ongeveer 84,4 procent van het koraalrifoppervlak in de wereld te maken met hittestress op bleekniveau, de grootste wereldwijde koraalverbleking die tot nu toe is waargenomen. In 2026 beleefde West-Europa de heetste periode juni-juli sinds het begin van de metingen, met droogte in onder meer Frankrijk, Spanje, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.13

Vegetatie en bodems nemen een aanzienlijk deel van de CO2-uitstoot van de mens op. Herhaalde hitte, droogte, branden en aantasting van ecosystemen kunnen die opname verminderen en ecosystemen in sommige regio's zelfs van opslag in bron van CO2 veranderen. Het rapport bespreekt of de modellen waarmee die opname op land wordt berekend de veerkracht ervan overschatten.13

Planetary solvency: de planeet is too important to fail

Ook actuarissen, de beroepsgroep die lange-termijnrisico's voor pensioenfondsen en verzekeraars doorrekent, wijzen op de toestand van de biosfeer. In april 2026 verscheen Planetary Solvency: Tipping into the wild unknown van het Institute and Faculty of Actuaries (IFoA), het Britse beroepsorgaan van actuarissen, geschreven door Aled Jones, Georgina Bedenham, Mary Goldman, Andre Ranchin, Nick Spencer en Ian Trim, samen met Anglia Ruskin University. Het rapport bouwt voort op het eerdere IFoA-rapport Planetary Solvency (2025) en beschrijft de natuur als een balans: ecosystemen zijn rekeningen die schone lucht, vruchtbare bodem, water en voedsel opleveren. Volgens de auteurs staan veel van die rekeningen inmiddels rood, omdat de onttrekkingen (ontbossing, vervuiling, overbevissing) jarenlang veel groter waren dan de stortingen (bescherming, herstel).15

Portret van Emma Howard Boyd
Foto: Environment Agency, OGL v3.0 via Wikimedia Commons

Nature is not a luxury; it is our most fundamental form of critical infrastructure.

Emma Howard Boyd CBE, voorzitter van ClientEarth, in het voorwoord van Planetary Solvency: Tipping into the wild unknown (2026), p. 415

The risk is not just volatility, it is irreversibility.

Institute and Faculty of Actuaries, Planetary Solvency: Tipping into the wild unknown (2026), p. 915

Voorbij een kantelpunt kan volgens het rapport niet worden aangenomen dat herstel nog mogelijk is, en diensten als bestuiving, bescherming tegen overstromingen en koolstofopslag zijn op grote schaal niet technisch te vervangen. Het dashboard van de actuarissen plaatst het mondiale risico in 2025 buiten wat de samenleving aanvaardbaar zou moeten vinden, en concludeert dat direct beleid nodig is om risico's van catastrofaal niveau deze eeuw, en mogelijk ruim vóór 2050, te beperken. Ook noemen de auteurs een materieel risico dat de macro-economische gevolgen van natuurverlies binnen tien jaar even groot worden als die van de financiële crisis van 2008 of zelfs de covidpandemie.15 De aanbeveling aan overheden, centrale banken en toezichthouders is om natuurrisico's op te nemen in nationale veiligheidsstrategieën, begrotingsplanning en beoordelingen van financiële stabiliteit.15

De actuarissen zijn daarbij nadrukkelijk over hun eigen rol: zij kunnen de risico's zichtbaar maken en de lijnen doortrekken, maar de risico's veranderen alleen als er voldoende collectief wordt gehandeld.15

Het eerdere rapport, Planetary Solvency – finding our balance with nature (januari 2025) van het IFoA en de University of Exeter, met Sandy Trust als hoofdauteur, stelt dat veelgebruikte economische schattingen van klimaatschade het risico onderschatten, omdat ze onder meer kantelpunten, extreme weersgebeurtenissen, migratie, zeespiegelstijging en gezondheidseffecten buiten beschouwing laten. Zo komt de schatting van Nordhaus en Boyer uit op 2% bbp-schade in 2100 bij 3 °C opwarming, terwijl een eerdere analyse van dezelfde hoofdauteur (The Emperor's New Climate Scenarios, 2023) met zogeheten omgekeerde stresstests uitkomt op een verlies van 50% van het bbp ergens tussen 2070 en 2090. De auteurs bevelen aan om uit voorzorg van de hoogste schatting uit te gaan en die pas bij te stellen als blijkt dat ze te hoog is.16

Wat Burgerplatform hieruit concludeert

Het volgende is het standpunt van Burgerplatform, gebaseerd op dit rapport en op de bronnen hierboven. In 2008 werden banken met overheidsgeld gered omdat ze too big to fail waren. De biosfeer is in die zin too important to fail, maar heeft geen eigen stem aan de onderhandelingstafel. De signalen zijn duidelijk, en de actuarissen trekken de lijnen door.

Voor brede welvaart is het welbevinden van de biosfeer cruciaal: het is de dunne schil op en rond de aarde die het leven mogelijk maakt. Dat volgt uit de CBS-omschrijving van brede welvaart en uit de conclusie van Stern die hierboven staan. Burgerplatform vindt daarom dat maatregelen die de biosfeer in stand houden bovenaan horen te staan in maatschappelijke kosten-batenanalyses (MKBA's). Schade aan de biosfeer is geen post die je tegen andere baten kunt wegstrepen, maar raakt de voorwaarde waaronder al die baten bestaan.

Daarom rekent Burgerplatform de planetaire grenzen niet als een los milieuthema bij brede welvaart, maar als voorwaarde ervoor. De planeet schept de voorwaarden waarbinnen brede welvaart mogelijk is. Wie die voorwaarden aantast, verschuift de rekening naar later en naar elders.

Inzake de biosfeer is er sprake van (groot) gevaar voor ontsporende klimaatveranderingen. De overstromingen in onder andere Spanje zijn het gevolg van de veel te warme zee.

Afbeelding bovenaan: De aarde gezien vanuit Apollo 17 (1972), foto NASA, publiek domein, via Wikimedia Commons.

Portret Nicholas Stern bij het citaat: foto Royal Society, CC BY-SA 4.0, uitsnede, via Wikimedia Commons.

Portret Emma Howard Boyd bij het citaat: foto Environment Agency (2017), Open Government Licence v3.0, uitsnede, via Wikimedia Commons.

Figuur planetaire grenzen: Azote for Stockholm Resilience Centre, based on analysis in Sakschewski and Caesar et al. 2025, CC BY-NC-ND 3.0, ongewijzigd, alleen verkleind, via Stockholm Resilience Centre.

Bronnen

  1. CBS, Monitor Brede Welvaart en de Sustainable Development Goals: Definities
  2. N. Stern, The Economics of Climate Change: The Stern Review (2006), Grantham Research Institute, LSE
  3. UNFCCC, The Paris Agreement (2015)
  4. UNEP, Emissions Gap Report 2025: Off Target
  5. NASA, Joint NASA, NOAA Study Finds Earth's Energy Imbalance Has Doubled (2021); onderzoek: Loeb e.a., Geophysical Research Letters, doi:10.1029/2021GL093047
  6. J. Hansen, M. Sato, P. Kharecha en K. von Schuckmann, Earth's energy imbalance and implications, Atmospheric Chemistry and Physics 11 (2011), 13421-13449, doi:10.5194/acp-11-13421-2011
  7. J. Hansen e.a., Assessing "dangerous climate change": Required reduction of carbon emissions to protect young people, future generations and nature, PLOS ONE 8 (2013), e81648, doi:10.1371/journal.pone.0081648
  8. J.E. Hansen e.a., Global warming in the pipeline, Oxford Open Climate Change 3(1) (2023), kgad008, doi:10.1093/oxfclm/kgad008
  9. J.E. Hansen e.a., Global warming has accelerated: Are the United Nations and the public well-informed?, Environment: Science and Policy for Sustainable Development 67(1) (2025), 6-44, doi:10.1080/00139157.2025.2434494
  10. T. Mauritsen e.a., Earth's energy imbalance more than doubled in recent decades, AGU Advances 6 (2025), e2024AV001636, doi:10.1029/2024AV001636
  11. K. von Schuckmann e.a., Heat stored in the Earth system 1960-2020: where does the energy go?, Earth System Science Data 15 (2023), 1675-1709, doi:10.5194/essd-15-1675-2023
  12. D. Nuccitelli, 4 Hiroshima bombs worth of heat per second, Skeptical Science (2013); Hiroshima-bom 6,3 x 1013 joule
  13. PIK, Planetary Health Check 2026 finds mounting pressures across Earth's life support systems (persbericht, 21 september 2026); rapport: Planetary Boundaries Science (PBScience), Planetary Health Check 2026, Potsdam Institute for Climate Impact Research
  14. Stockholm Resilience Centre, Seven of nine planetary boundaries now breached (24 september 2025)
  15. A. Jones, G. Bedenham, M. Goldman, A. Ranchin, N. Spencer en I. Trim, Planetary Solvency: Tipping into the wild unknown. Global nature risk management, Institute and Faculty of Actuaries en Anglia Ruskin University (april 2026), pdf; citaat p. 9, dashboard p. 11, financiële crisis 2008 p. 29, aanbevelingen p. 8 en 35-38; voorwoord Emma Howard Boyd p. 4
  16. S. Trust, L. Saye, O. Bettis, G. Bedenham, O. Hampshire, T.M. Lenton en J.F. Abrams, Planetary Solvency – finding our balance with nature. Global risk management for human prosperity, Institute and Faculty of Actuaries en University of Exeter (januari 2025), pdf; schadeschattingen en 50% bbp-verlies p. 12-13; zie ook het persbericht van de University of Exeter (16 januari 2025)