Planetaire grenzen en de wetgeving
Planetaire grenzen zijn voor een groot deel al wettelijke verplichtingen. Klimaat, stikstof, water, lucht en de ozonlaag hebben doelen met jaartallen in verdragen, EU-recht en Nederlandse wetten, en de rechter handhaaft die. Wetenschappers en overheidsorganisaties die binnen deze grenzen rekenen, conformeren zich daarmee aan de wettelijke taken van de overheid. Op deze pagina zetten we per grens de wettelijke basis, het doel met termijn en de belangrijkste rechtspraak op een rij.
Hoe we het onderscheid maken
Per grens geven we elk doel een label:
- afdwingbaar Een resultaatsverplichting, een omgevingswaarde of een bindend EU-doel dat de rechter toetst en waarop burgers of organisaties zich kunnen beroepen.
- politieke ambitie Een streefdoel, een inspanningsverplichting of een politiek akkoord. Dat geeft richting, maar levert zelf geen afdwingbare uitkomst op.
- in procedure Een bindende regel die nog niet geldt, omdat de procedure nog loopt.
Stand van zaken: 13 november 2026. Waar een beroep of cassatie loopt, staat dat erbij.
Klimaatverandering
Wettelijke basis
- Verdrag. VN-Klimaatverdrag, 1992, artikel 2: stabilisatie op een niveau dat gevaarlijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Akkoord van Parijs, 2015, artikel 2: ruim onder 2 °C, met het streven naar 1,5 °C; artikel 4: nationale bijdragen opstellen en steeds verhogen. EVRM, artikelen 2 en 8, zoals uitgelegd in Urgenda en KlimaSeniorinnen.
- EU. Europese klimaatwet, Verordening (EU) 2021/1119: klimaatneutraal uiterlijk 2050 en netto ten minste 55% minder broeikasgassen in 2030 ten opzichte van 1990.7 Verordening (EU) 2026/667: netto 90% minder in 2040, met vanaf 2036 maximaal 5% internationale credits.8 Verordening verdeling inspanningen, (EU) 2023/857: voor Nederland 48% minder in de sectoren buiten het emissiehandelssysteem in 2030 ten opzichte van 2005.9
- NL. Klimaatwet, artikel 2: netto nul uiterlijk in 2050; de ministers streven naar 55% minder in 2030 ten opzichte van 1990 en treffen passende maatregelen om aan de EU-reductieverplichtingen te voldoen.2
Doel en termijn
- 2030: EU netto min 55%; Nederland min 48% buiten het emissiehandelssysteem; Klimaatwet min 55% als streefdoel.
- 2040: EU netto min 90%.
- 2050: klimaatneutraal, voor de EU en Nederland wettelijk vastgelegd.
Rechtspraak
- Urgenda, Hoge Raad 20 december 2019, ECLI:NL:HR:2019:2006: de Staat moest op grond van de artikelen 2 en 8 EVRM eind 2020 ten minste 25% minder uitstoten dan in 1990.14
- KlimaSeniorinnen, EHRM 9 april 2024: artikel 8 EVRM verplicht staten tot een wettelijk kader met een koolstofbudget of gelijkwaardige kwantificering, tussendoelen en tijdige uitvoering.15
- Internationaal Gerechtshof, advies van 23 juli 2025: staten moeten het klimaatsysteem met de vereiste zorgvuldigheid beschermen; partijen bij Parijs moeten maatregelen nemen die passen bij 1,5 °C.16
- Klimaatzaak Bonaire, rechtbank Den Haag 28 januari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:1344: schending van de artikelen 8 en 14 EVRM tegenover inwoners van Bonaire; bevel om binnen 18 maanden absolute emissiereductiedoelen voor de hele economie met tussendoelen tot 2050 wettelijk vast te leggen en een adaptatieplan voor Bonaire uit te voeren. Hoger beroep loopt.17
- Milieudefensie/Shell, gerechtshof Den Haag 12 november 2024, ECLI:NL:GHDHA:2024:2100: Shell heeft een zorgplicht om bij te dragen aan het tegengaan van gevaarlijke klimaatverandering; het hof legde geen concreet reductiepercentage op. Cassatie loopt.18
Afdwingbaar of politieke ambitie
- afdwingbaar De EU-doelen voor 2030 en 2040, voor de EU als geheel. Het doel voor Nederland uit de verordening verdeling inspanningen. De positieve verplichtingen uit de artikelen 2 en 8 EVRM.
- politieke ambitie Het 55%-doel van de Klimaatwet, dat als streven is geformuleerd. Het 1,5 °C-doel als zodanig; de rechter vult de inhoud in via het EVRM en de zorgvuldigheidsnorm.
Stikstof en fosfor
Wettelijke basis
- Verdrag. Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework, doel 7: overtollige nutriënten in het milieu ten minste halveren in 2030, een politiek akkoord. OSPAR-verdrag: vermindering van eutrofiëring van de Noordzee.
- EU. Habitatrichtlijn, artikel 6 leden 2 en 3: de grondslag van de stikstofrechtspraak.10 Nitraatrichtlijn 91/676/EEG: 170 kilo stikstof per hectare uit dierlijke mest en actieprogramma's. NEC-richtlijn: nationale emissiereductieverplichtingen voor 2020 en 2030.13
- NL. Omgevingswet, artikel 2.15a: het percentage stikstofgevoelig habitatareaal in Natura 2000-gebieden onder de kritische depositiewaarde is ten minste 40% in 2025, 50% in 2030 en 74% in 2035; deze omgevingswaarden zijn resultaatsverplichtingen.1 Besluit kwaliteit leefomgeving, artikel 2.8a: ten opzichte van 2005 min 13% ammoniak in 2020 en min 21% in 2030, min 45% stikstofoxiden in 2020 en min 61% in 2030.3 Meststoffenwet: gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat.
Doel en termijn
- Geldend recht: 40% onder de kritische depositiewaarde in 2025, 50% in 2030 en 74% in 2035, alle drie resultaatsverplichtingen.1 Het doel voor 2025 is volgens de rechtbank niet gehaald.19
- NEC: min 21% ammoniak en min 61% stikstofoxiden in 2030 ten opzichte van 2005, resultaatsverplichtingen.3
Wetsvoorstel 37052. Het kabinet diende op 3 november 2026 de Spoedwet vervangen omgevingswaarden stikstofdepositie door omgevingswaarden stikstofemissie in. Het voorstel vervangt de depositiedoelen door emissiedoelen per sector. De doelen voor 2035 blijven resultaatsverplichtingen, maar het doel voor 2030 wordt een inspanningsverplichting. Het wetsvoorstel wil het afdwingbare doel voor 2030 dus verzwakken. Het voorstel ligt bij de Tweede Kamer; de Eerste Kamercommissie LNV besloot op 10 november 2026 de verdere behandeling in de Tweede Kamer af te wachten. Tot een eventuele inwerkingtreding gelden de huidige depositiedoelen.23
Rechtspraak
- PAS, Raad van State 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603: het Programma Aanpak Stikstof mocht niet als passende beoordeling dienen voor toestemming vooraf.20
- Porthos, Raad van State 2 november 2022, ECLI:NL:RVS:2022:3159: de partiële bouwvrijstelling is in strijd met artikel 6 lid 3 Habitatrichtlijn; stikstofgevolgen van de bouwfase moeten per project worden beoordeeld.21
- Intern salderen, Raad van State 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923: intern salderen kan alleen nog als mitigerende maatregel in een passende beoordeling.22
- Greenpeace/Staat, rechtbank Den Haag 22 januari 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:578: de Staat handelt onrechtmatig door de verslechtering van stikstofgevoelige natuur niet tijdig te stoppen en de wettelijke stikstofdoelen niet te halen. De rechtbank beveelt de Staat om uiterlijk 31 december 2030 50% van het stikstofgevoelige areaal onder de kritische depositiewaarde te brengen, met voorrang voor de meest kwetsbare natuur, op straffe van een dwangsom van 10 miljoen euro. Het vonnis is uitvoerbaar bij voorraad. Hoger beroep loopt.19
Afdwingbaar of politieke ambitie
- afdwingbaar Omgevingswet artikel 2.15a, in 2025 door de civiele rechter gehandhaafd. De NEC-omgevingswaarden in artikel 2.8a Bkl. Artikel 6 Habitatrichtlijn en de Nitraatrichtlijn.
- politieke ambitie GBF-doel 7, halvering van het nutriëntenverlies.
- in procedure Wetsvoorstel 37052, dat het doel voor 2030 een inspanningsverplichting maakt.
Integriteit van de biosfeer
Wettelijke basis
- Verdrag. Biodiversiteitsverdrag, 1992, artikelen 6 en 8: nationale strategieën en behoud in situ, inspanningsverplichtingen. Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework, 2022: 30% van land en zee beschermd en 30% van aangetaste ecosystemen in herstel in 2030, een politiek akkoord en geen verdrag. Verdrag van Bern en Ramsar-verdrag.
- EU. Habitatrichtlijn, artikel 6: instandhoudingsmaatregelen, verslechteringsverbod en passende beoordeling.10 Vogelrichtlijn 2009/147/EG: speciale beschermingszones. Natuurherstelverordening, Verordening (EU) 2024/1991, artikel 4: herstelmaatregelen op ten minste 30% in 2030, 60% in 2040 en 90% in 2050 van de oppervlakte van habitattypen die niet in goede staat zijn.11 Richtlijn milieucriminaliteit (EU) 2024/1203: strafbaarstelling van ernstige schade aan ecosystemen; de Nederlandse omzetting, wetsvoorstel 36876, ligt bij de Eerste Kamer.
- NL. Omgevingswet, artikel 2.18 lid 1 onder g: provinciale natuurtaken; artikel 5.1: vergunningplicht voor een Natura 2000-activiteit; artikel 2.15a: de stikstofomgevingswaarden.
Doel en termijn
- Habitat- en Vogelrichtlijn: geen einddatum, wel een doorlopende plicht tot een goede staat van instandhouding en een direct geldend verslechteringsverbod.
- Natuurherstelverordening: 30% van de habitats die niet in goede staat zijn onder herstelmaatregelen in 2030, 60% in 2040 en 90% in 2050.11 Nederland diende op 25 augustus 2026 een ontwerp-natuurherstelplan in bij de Europese Commissie.
- Global Biodiversity Framework: 30% beschermd en 30% in herstel in 2030, politiek.
Rechtspraak
- Waddenzee, Hof van Justitie 7 september 2004, C-127/02: een project mag alleen worden toegestaan als op grond van de passende beoordeling wetenschappelijk geen redelijke twijfel bestaat dat er geen schadelijke gevolgen zijn.24
- Greenpeace/Staat, rechtbank Den Haag 22 januari 2025: schending van het verslechteringsverbod van artikel 6 lid 2 Habitatrichtlijn. Hoger beroep loopt.19
Afdwingbaar of politieke ambitie
- afdwingbaar Artikel 6 Habitatrichtlijn, verslechteringsverbod en passende beoordeling, rechtstreeks door de rechter getoetst. De herstelplicht van artikel 4 Natuurherstelverordening, een bindende resultaatsverplichting per lidstaat.
- politieke ambitie De doelen van het Global Biodiversity Framework, waaronder 30 procent bescherming, en de strategieplicht uit het Biodiversiteitsverdrag. Die werken alleen door via EU-recht en nationale wetgeving.
Zoetwater
Wettelijke basis
- EU. Kaderrichtlijn Water 2000/60/EG, artikel 4: goede ecologische en chemische toestand van oppervlaktewater en goede kwantitatieve en chemische toestand van grondwater, met verlenging tot uiterlijk 2027, en een verslechteringsverbod.12 Drinkwaterrichtlijn (EU) 2020/2184: parameterwaarden voor drinkwater.
- NL. Omgevingswet, artikel 2.15 lid 1 onder b: verplichte omgevingswaarden voor de kwaliteit van oppervlakte- en grondwater ter uitvoering van de Kaderrichtlijn Water. Besluit kwaliteit leefomgeving, artikelen 2.9 tot en met 2.15 en 2.17: goede chemische en ecologische toestand, goede kwantitatieve en chemische toestand van grondwater, uitzonderingen alleen voor zover de Kaderrichtlijn Water dat toestaat.4 Drinkwaterwet, artikel 2: bestuursorganen zorgen voor de duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening.5
Doel en termijn
Goede toestand van alle waterlichamen uiterlijk 22 december 2027. Dat is de laatste verlengingsmogelijkheid; daarna zijn alleen minder strenge doelen of uitzonderingen onder de Kaderrichtlijn Water mogelijk.12, 4
Rechtspraak
- Weser, Hof van Justitie 1 juli 2015, C-461/13: het verslechteringsverbod en de verbeteringsplicht van artikel 4 Kaderrichtlijn Water zijn bindend bij de toestemming voor individuele projecten; achteruitgang van één kwaliteitselement met één klasse is al verslechtering.25
- Nitraat, Hof van Justitie 3 oktober 2019, C-197/18: direct betrokken burgers kunnen eisen dat het actieprogramma wordt aangescherpt als nitraat in grondwater 50 milligram per liter overschrijdt of dreigt te overschrijden.
Afdwingbaar of politieke ambitie
- afdwingbaar De doelen van de Kaderrichtlijn Water als omgevingswaarden in het Besluit kwaliteit leefomgeving, het verslechteringsverbod en de zorgplicht van artikel 2 Drinkwaterwet.
- politieke ambitie Er is geen wettelijke norm voor groen water, het bodemvocht, of voor een maximaal waterverbruik; de zoetwaterdoelen van het Deltaprogramma zijn beleid.
Nieuwe stoffen: PFAS, pesticiden en plastics
Wettelijke basis
- Verdrag. Verdrag van Stockholm, 2001: wereldwijd verbod op onder meer PFOS, PFOA en PFHxS.
- EU. POP-verordening (EU) 2019/1021: uitvoering van het Verdrag van Stockholm. REACH, Verordening (EG) 1907/2006: restricties; een brede PFAS-restrictie is in behandeling. Richtlijn (EU) 2026/805 voegt PFAS-normen toe voor oppervlakte- en grondwater. Verordening (EG) 1107/2009, artikel 4: goedkeuring van gewasbeschermingsmiddelen alleen zonder onaanvaardbare effecten op gezondheid en milieu. Richtlijn single-use plastics (EU) 2019/904, verpakkingsverordening (EU) 2025/40 en de REACH-restrictie op opzettelijk toegevoegde microplastics, Verordening (EU) 2023/2055.
- NL. Drinkwaterbesluit, bijlage A: som van PFAS 0,10 µg/l, van kracht op 12 januari 2026; pesticiden 0,1 µg/l per stof en 0,5 µg/l totaal.6 Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden: toelating door het Ctgb.
Doel en termijn
- PFAS in drinkwater: de norm geldt sinds 12 januari 2026.6
- Brede PFAS-restrictie onder REACH: het Risicobeoordelingscomité nam op 2 maart 2026 zijn eindadvies aan; het eindadvies van het Comité voor sociaaleconomische analyse wordt eind 2026 verwacht, daarna volgen een Commissievoorstel en een stemming. Er is nog geen bindende brede PFAS-restrictie.
- Pesticiden: het EU-voorstel voor een halvering van gebruik en risico in 2030 is door de Commissie ingetrokken. Een halveringsdoel bestaat alleen nog politiek, via het Global Biodiversity Framework.
- Plastics: er is geen VN-plasticverdrag; de onderhandelingen gaan door.
Rechtspraak
- Chemours, rechtbank Rotterdam 27 september 2023, ECLI:NL:RBROT:2023:8987, tussenvonnis: Chemours c.s. zijn aansprakelijk voor schade door PFOA-uitstoot naar de lucht van 1 juli 1984 tot en met 1 maart 1998.26
- PAN Europe, Hof van Justitie 25 april 2024, C-308/22: bij toelating moet het Ctgb de meest recente wetenschappelijke kennis betrekken en mag het afwijken van de beoordeling van een andere lidstaat als die kennis een onaanvaardbaar risico laat zien.27
Afdwingbaar of politieke ambitie
- afdwingbaar De verboden uit het Verdrag van Stockholm via de POP-verordening, de drinkwaternorm voor PFAS, de normen van de Kaderrichtlijn Water, artikel 4 van Verordening 1107/2009, de verplichtingen voor wegwerpplastic en verpakkingen, en aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad.
- in procedure De brede PFAS-restrictie, tot een Commissiebesluit en comitéprocedure. De PFAS-waternormen uit Richtlijn 2026/805, tot omzetting.
- politieke ambitie De halvering van het pesticidenrisico uit het Global Biodiversity Framework, en het plasticverdrag zolang er geen akkoord is.
Overige grenzen
Verandering in landgebruik
Grondslagen: het Global Biodiversity Framework, doelen 1 en 3, politiek; Akkoord van Parijs artikel 5, behoud van bossen als putten; de LULUCF-verordening (EU) 2018/841; de Natuurherstelverordening; de ontbossingsverordening (EU) 2023/1115. In Nederland sturen omgevingsplan, omgevingsverordening en Natura 2000-vergunning het landgebruik, maar er is geen kwantitatief landgebruiksdoel. Er is geen specifieke Nederlandse uitspraak over landgebruik als zodanig.
- afdwingbaar De LULUCF-doelen per lidstaat, de Natuurherstelverordening en de ontbossingsverordening zodra die van toepassing is.
- politieke ambitie De doelen van het Global Biodiversity Framework en het nationale ruimtelijk beleid, dat geen resultaatsverplichting kent.
Aantasting van de ozonlaag
Verdrag van Wenen, 1985, Montreal-protocol, 1987, en Kigali-amendement, 2016: uitfasering van ozonafbrekende stoffen en afbouw van HFK's. In de EU gelden Verordening (EU) 2024/590 over ozonafbrekende stoffen en Verordening (EU) 2024/573 over F-gassen, met rechtstreeks werkende verboden en uitfaseringsschema's. Er is geen recente Nederlandse rechtspraak over gevonden.
- afdwingbaar Concrete uitfaseringsschema's met verboden. Dit is het meest geslaagde voorbeeld van een planetaire grens in wetgeving.
Aerosolen
Het Göteborg-protocol bij het LRTAP-verdrag stelt emissieplafonds. De NEC-richtlijn is in Nederland uitgewerkt in artikel 2.8a Bkl: ten opzichte van 2005 min 37% fijnstof PM2,5 in 2020 en min 45% in 2030, en min 28% zwaveldioxide in 2020 en min 53% in 2030, als resultaatsverplichtingen.3 Daarnaast gelden grenswaarden voor de luchtkwaliteit. Aerosolen als planetaire grens, de regionale verstoring van moesson en straling, hebben geen eigen juridische norm.
- afdwingbaar Emissiereductie onder de NEC-richtlijn en grenswaarden voor luchtkwaliteit.
Verzuring van de oceaan
Het VN-Zeerechtverdrag, artikelen 192 en 194, verplicht staten het mariene milieu te beschermen en verontreiniging te voorkomen. Het Internationaal Zeerechttribunaal oordeelde in zijn advies van 21 mei 2024 dat antropogene broeikasgasemissies verontreiniging van het mariene milieu zijn in de zin van dat verdrag, en dat staten alle nodige maatregelen moeten nemen.28 In de EU geldt de Kaderrichtlijn mariene strategie 2008/56/EG. Er is geen pH-norm in verdrag, EU-recht of Nederlandse wet.
- politieke ambitie Er is geen eigen norm voor oceaanverzuring. Afdwingbaar is dit alleen indirect, via de klimaatverplichtingen, omdat CO2 de oorzaak is.
Samenvatting
| Grens | Afdwingbaar | Politieke ambitie of in procedure | Kernuitspraak |
|---|---|---|---|
| Klimaat | EU min 55% in 2030 en min 90% in 2040, klimaatneutraal 2050; Nederland min 48% buiten ETS in 2030; EVRM artikelen 2 en 8 | Klimaatwet min 55% als streven; 1,5 °C als zodanig | Urgenda; KlimaSeniorinnen; Bonaire, hoger beroep loopt; IGH-advies 2025 |
| Stikstof en fosfor | Omgevingswet 2.15a: 40% in 2025, 50% in 2030, 74% in 2035 onder de kritische depositiewaarde; NEC-plafonds; Nitraatrichtlijn | GBF-halvering nutriënten; wetsvoorstel 37052 maakt 2030 een inspanningsverplichting | PAS; Porthos; intern salderen; Greenpeace, hoger beroep loopt |
| Biosfeer | Artikel 6 Habitatrichtlijn; Natuurherstelverordening artikel 4: 30, 60 en 90% | GBF: 30% beschermd en 30% herstel in 2030 | Waddenzee; Greenpeace, hoger beroep loopt |
| Zoetwater | Kaderrichtlijn Water: goede toestand uiterlijk 2027; verslechteringsverbod; Drinkwaterwet artikel 2 | Geen norm voor groen water of verbruik | Weser |
| Nieuwe stoffen | POP-verboden; PFAS in drinkwater 0,10 µg/l sinds 12 januari 2026; Verordening 1107/2009 artikel 4; plastic- en verpakkingsregels | Brede PFAS-restrictie in procedure; GBF-halvering pesticidenrisico; plasticverdrag | Chemours; PAN Europe |
| Ozonlaag | Montreal en Kigali; Verordeningen 2024/590 en 2024/573 | Geen | Geen recente Nederlandse uitspraak |
| Aerosolen | NEC-plafonds PM2,5 en zwaveldioxide; luchtkwaliteitsgrenswaarden | Geen | Geen specifieke uitspraak |
| Oceaanverzuring | Alleen indirect via klimaatplichten en het Zeerechtverdrag | Geen pH-norm | ITLOS-advies 2024 |
| Landgebruik | LULUCF-doelen; Natuurherstelverordening; ontbossingsverordening | GBF-doelen 1 en 3; nationaal ruimtelijk beleid | Geen specifieke uitspraak |
Wat dit betekent
Voor klimaat, stikstof, water, lucht en de ozonlaag heeft de overheid al wettelijke resultaatsverplichtingen met jaartallen. De rechter handhaaft die plichten, zoals in Urgenda, Greenpeace en Bonaire. In de laatste twee zaken loopt hoger beroep, maar beide vonnissen zijn uitvoerbaar bij voorraad. Voor biodiversiteit, landgebruik en nieuwe stoffen is het beeld gemengd: het verslechteringsverbod en de Natuurherstelverordening zijn bindend, maar de 30%-doelen, de halveringsdoelen voor pesticiden en nutriënten en een brede PFAS-restrictie zijn nog politieke ambitie of in procedure.
Wie binnen deze grenzen rekent, volgt geldend recht en geen politieke wens. Dat geldt ook voor het meewegen van schade aan de natuur in een MKBA; zie daarvoor de pagina Flora, Fauna en de wetgeving.
Bronnen
- Omgevingswet, artikel 2.15a (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 13 november 2026)
- Klimaatwet, artikel 2 (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 13 november 2026)
- Besluit kwaliteit leefomgeving, artikel 2.8a (wetten.overheid.nl, geraadpleegd 13 november 2026)
- Besluit kwaliteit leefomgeving, artikelen 2.9 tot en met 2.17 (wetten.overheid.nl)
- Drinkwaterwet, artikel 2 (wetten.overheid.nl)
- Drinkwaterbesluit, bijlage A (wetten.overheid.nl)
- Verordening (EU) 2021/1119, Europese klimaatwet (EUR-Lex)
- Verordening (EU) 2026/667, wijziging Europese klimaatwet, doel 2040 (EUR-Lex)
- Verordening (EU) 2023/857, verdeling van inspanningen (EUR-Lex)
- Richtlijn 92/43/EEG, Habitatrichtlijn (EUR-Lex)
- Verordening (EU) 2024/1991, Natuurherstelverordening (EUR-Lex)
- Richtlijn 2000/60/EG, Kaderrichtlijn Water (EUR-Lex)
- Richtlijn (EU) 2016/2284, NEC-richtlijn (EUR-Lex)
- Hoge Raad 20 december 2019, ECLI:NL:HR:2019:2006 (Urgenda)
- EHRM (Grote Kamer) 9 april 2024, Verein KlimaSeniorinnen Schweiz e.a. t. Zwitserland, nr. 53600/20
- Internationaal Gerechtshof, advies van 23 juli 2025 over klimaatverplichtingen van staten (zaak 187)
- Rechtbank Den Haag 28 januari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:1344 (Klimaatzaak Bonaire), herstelvonnis ECLI:NL:RBDHA:2026:5739
- Gerechtshof Den Haag 12 november 2024, ECLI:NL:GHDHA:2024:2100 (Milieudefensie/Shell)
- Rechtbank Den Haag 22 januari 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:578 (Greenpeace/Staat, stikstof)
- Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 (PAS)
- Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 2 november 2022, ECLI:NL:RVS:2022:3159 (Porthos)
- Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923 (intern salderen)
- Eerste Kamer, wetsvoorstel 37.052 Spoedwet vervangen omgevingswaarden stikstofdepositie door omgevingswaarden stikstofemissie, met voorstel van wet, Kamerstukken II 2026/27, 37052, nr. 2
- Hof van Justitie EU 7 september 2004, C-127/02, ECLI:EU:C:2004:482 (Waddenzee)
- Hof van Justitie EU 1 juli 2015, C-461/13, ECLI:EU:C:2015:433 (Weser)
- Rechtbank Rotterdam 27 september 2023, ECLI:NL:RBROT:2023:8987 (gemeenten tegen Chemours)
- Hof van Justitie EU 25 april 2024, C-308/22, ECLI:EU:C:2024:350 (PAN Europe)
- ITLOS, advies van 21 mei 2024, zaak 31 (Commission of Small Island States)
- Burgerplatform, Flora, Fauna en de wetgeving
Dit overzicht is gebaseerd op een juridisch advies van de Jurist van Burgerplatform van 13 november 2026. Onderdelen die daarin niet letterlijk zijn geverifieerd, zijn weggelaten.