Biobased bouwen en vezelgewassen: keten, grondgebruik en saldo per hectare

Analyse dossier

De teelt van vezelgewassen voor biobased bouwen schaalt in Nederland nauwelijks op, terwijl 64% van de cultuurgrond grasland en groenvoeder is (dp:547). Het melkveesysteem levert per hectare een substantieel hoger activiteitensaldo dan hennep, miscanthus, wilg of lisdodde, ook zonder GLB-steun. Zonder verwerkingscapaciteit en zonder betaling voor ecosysteemdiensten is de bedrijfscase per hectare zelden positief; op veen lopen bodemdaling en CO2-uitstoot door.

Grondoorzaak

De flessenhals zit in de keten (verwerking en afzet), niet in een lage fysieke opbrengst van grasland. Bouwregels (MPG) remden biobased materialen; die stopmaatregel zit al in pol:247. Op veenweide houdt een laag peil de melkveehouderij in stand (ana:82). Vrijkomende grond uit ana:61 heeft nog geen volwaardige vezelketen naast houtteelt (pol:249).

Sociale schade
7 /10
Complexiteit
8 /10
Escalatierisico
6 /10

Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.

Correctie of aanvulling voorstellen
Video / media

Analyse

Kern

Deze analyse behandelt de keten van biobased bouwen en vezelgewassen, het grondgebruik en het saldo per hectare. Mandaat 10 (Biosfeer-Integriteit) is gekozen omdat de bestaande bouw- en houtbouwanalyse ana:86 onder hetzelfde mandaat valt, en omdat vezelgewassen, grondgebruik en veen-koolstof tot de biosfeer behoren. Het is een conceptanalyse: alleen probleemanalyse (situatie, oorzaken, schade), geen vaststelling.

Situatie

Van de Nederlandse cultuurgrond (circa 1,79 mln ha, dp:521) is 64% grasland en groenvoedergewassen (1,15 mln ha, dp:547). Vezelgewassen voor de bouw blijven een klein areaal (src:1351). De Nationale Aanpak Biobased Bouwen (src:1352, src:1353) wil opschalen, maar de verwerkings- en afzetcapaciteit is volgens NABB en WUR de flessenhals (src:1353, src:2684).

Fysiek is de opbrengst van melkveegrasland niet laag. Op derogatiebedrijven was de graslandopbrengst in 2024 ruim 9.600 kg droge stof per ha en in 2023 bijna 9.800 kg (dp:2071, src:2688); snijmais 15.200 kg ds/ha in 2024 (dp:2072). Het melkveesysteem levert 16.600-17.150 kg melk per ha voederoppervlak (dp:2073, src:2685). Miscanthus ligt in Nederland rond 15 t ds/ha (src:2684); vezelhennep 5-9 t; lisdodde realistisch eerder rond 8 t in de winter (src:2689).

Saldo per hectare

Het Agrimatie/BIN-activiteitensaldo van melkvee is opbrengsten minus toegerekende kosten, exclusief subsidies (dp:2061, src:2685). Omrekening met koeien per ha voederoppervlak (dp:2062) geeft een afgeleid saldo van circa 5.370-6.390 euro per ha in 2022-2024, excl. GLB (dp:2063). Dit is geen officiรซle Agrimatie-reeks per hectare. Het inkomen uit bedrijf ligt lager, omdat daarin ook arbeid, kapitaal en afschrijvingen zitten: afgeleid circa 1.960 euro per ha in 2024, inclusief steun (dp:2064, src:2686, src:2691). De GLB- en nationale steun bedroeg in 2023 272 euro/ha zonder eco-medaille tot 459 euro/ha bij goud (dp:2065, src:2687). Die steun is materieel voor het inkomen, maar klein ten opzichte van het activiteitensaldo; zonder GLB blijft dat saldo per ha hoog.

WUR-rapport 1573 (src:2684) geeft saldi exclusief mestplaatsing en GLB: vezelhennep -352 tot 928 euro/ha (dp:2066), miscanthus 670-1.420 (dp:2067), wilg -800 tot 950 (dp:2068) en snijmais 1.499 als referentie (dp:2069). Zonder carboncredits of extra premies blijven deze gewassen vaak onder het maissaldo. Vlas kent geen open KWIN- of Agrimatie-saldo; een interview noemt circa 3.500 euro/ha als vijfjaarsgemiddelde, met een bandbreedte tot 8.000 en jaren waarin de kosten nauwelijks worden terugverdiend (dp:2070, src:2690, schatting, laagste bronkwaliteit). Voor lisdodde is de teelt volgens VIPNL economisch nog niet haalbaar op grotere schaal; de biomassa-opbrengst is in bijna alle gevallen lager dan gras voor melkproductie, zonder betaling voor ecosysteemdiensten (src:2689). Een positief telersaldo vereist onder meer circa 10 t ds/ha, minstens 200 euro/t ds en 64 euro per carboncredit, en publieke dekking van inrichtings- en grondlasten (dp:2074).

De eco-regeling vezelgewas (720 euro/ha in regio 1 en 390 in regio 2, dp:1446; in src:2684 ook voor hennep en miscanthus) is een overdracht en geen welvaartsbaat. Zij hoort bij de prestatiebetaling in pol:195, niet als extra MKBA-opbrengst.

Oorzaak en schade

De stelling dat de opbrengst per hectare van grasland heel erg laag is, houdt bij deze cijfers geen stand, of hooguit deels bij een enge lezing (gras als los ruwvoedergewas versus hoogsaldo-akkerbouw). Financieel is het melkveesysteem per hectare relatief hoog, ook zonder GLB-steun. Daardoor is de bedrijfscase voor het 1-op-1 vervangen van melkveegrasland door hennep, miscanthus, wilg of lisdodde zonder keten en zonder betaling voor ecosysteemdiensten zelden positief. De schade van de huidige situatie zit in gemiste materiaalsubstitutie in de bouw, in een keten die niet opschaalt, en in voortdurende bodemdaling en veenemissies waar het peil laag blijft. Investeringsbedragen en welvaartseffecten van keteninvestering of natte teelt blijven PM; er is geen integrale officiรซle MKBA van omzetting van grasland naar deze teelten gevonden.

Fysieke infrastructuur en hulpbronnen (RuleId 8)

De relevante fysieke middelen zijn: landbouwgrond (vooral blijvend grasland, dp:547); water en veenbodem in het veenweidegebied (ana:82); verwerkingsfabrieken en transport (nu de flessenhals, src:1353, src:2684); en de bouwvraag naar biobased materialen (ana:86). Zonder fabrieken en afzet heeft extra teelt geen bestemming; zonder vraag in de bouw heeft extra verwerking geen afzet.

Samenhang met andere analyses en bestaande maatregelen (RuleId 8 en RuleId 10)

Deze analyse hangt aan ana:61 (veestapel, vrijkomende grond, GLB en dieetverschuiving), ana:86 (houtbouw en bouwregels), ana:82 (veenweide, peil en bodemdaling) en ana:70 (negatieve emissies, eerst natuur, bodem en houtbouw). Bestaande maatregelen worden hergebruikt, niet gedupliceerd: pol:195 (GLB naar prestatie), pol:199 en pol:200 (krimppad en extensivering), pol:439 (plantrijk voedingspatroon), pol:247, pol:248 en pol:249 (MPG-stop, houtbouwnorm en houtteelt). Volgens de volgorde stop-bron-herstel (RuleId 10) hoeft er geen tweede MPG-stop te komen: die zit al in pol:247. Een keteninvestering (pol:440) is een bronmaatregel na die stop. Natte teelt (pol:441) is een herstelmaatregel onder ana:82, als vervolg op de peilstop pol:353 en de bronmaatregel pol:354, niet als claim dat het telersaldo al positief is.

Betrokken bestuurders

Maatregelen

Herkomst van de bedragen per maatregel
Bronnen bij deze analyse
  • Agrimatie LMM: gewasopbrengsten op bedrijven in het derogatiemeetnet (grasland en snijmais)onlineWageningen Social & Economic Research (Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) 2026
  • Agrimatie/Bedrijveninformatienet: technisch resultaat, saldo en prijs van de melkveehouderijonlineWageningen Social & Economic Research 2026
  • CBS StatLine 85636NED, Akkerbouwgewassen: productie naar regio, vezelvlas en vezelhenneponlineCBS 2026
  • Agrimatie: inkomen uit bedrijf in de land- en tuinbouw, waaronder melkveebedrijven (raming 2025)onlineWageningen Social & Economic Research 2025
  • Inkomen melkveebedrijf hoger, stemming sector in mineuronlineZuivelZicht, op basis van de inkomensraming 2024 van Wageningen Social & Economic Research 2025
  • Jaarplan Nationale Aanpak Biobased Bouwen 2026onlineBuilding Balance 2025
  • Kansen voor lange vezels in de textielindustrieonlineNieuwe Oogst (interview Stefaan Depourcq, koepel vezelgewassen) 2025
  • Natte teelten op veen, wat kan op mijn grond? (VIPNL-brochure)documentonlineVIPNL (Veenweiden Innovatie Programma Nederland) 2025
  • Perspectieven vezelgewassen voor de melkveehouderij (Wageningen Livestock Research rapport 1573)onlineRobin Walvoort, Duncan Ralston en Colin Dekker (Wageningen Livestock Research / Wageningen Plant Research) 2025
  • Focus op subsidies melkveehoudersonlineAlgemene Rekenkamer 2024
  • Kamerstuk 32852 nr. 286, Nationale Aanpak Biobased BouwenonlineMinister van BZK, mede namens LNV, I&W, EZK en K&E 2023
Datapunten bij deze analyse
  • 2070 euro per ha per jaar (schatting) SCHATTING (interview): vlassaldo circa 3.500 euro/ha als vijfjaarsgemiddelde, range circa 0-8.000bron
  • 2074 drempel (t ds/ha; euro/t; euro/credit) VIPNL 2025: lisdodde positief telersaldo alleen bij circa 10 t ds/ha, minstens 200 euro/t ds en 64 euro per carboncreditbron
  • 2067 euro per ha per jaar WUR 1573: basissaldo miscanthus 670-1.420 euro per ha, excl. GLB; NL circa 15 t ds/habron
  • 2066 euro per ha per jaar WUR 1573: basissaldo vezelhennep -352 tot 928 euro per ha, excl. mestplaatsing en GLBbron
  • 2068 euro per ha per jaar WUR 1573: basissaldo wilg -800 tot 950 euro per ha per jaar, excl. GLBbron
  • 2069 euro per ha per jaar WUR 1573: saldo snijmais 1.499 euro per ha (referentie in dezelfde saldoberekening)bron
  • 521 ha cultuurgrond Cultuurgrond NL 2025: ca. 1,79 mln ha; 49.077 landbouwbedrijven (2000: 1,98 mln ha; 97.389)bron
  • 547 % van cultuurgrond (2025) Grasland en groenvoedergewassen 2025: 1,15 mln ha = 64,0% van de cultuurgrond (CBS)bron
  • 1446 euro per ha per jaar GLB-ecoregeling vezelvlas: 720 euro per ha in regio 1 en 390 euro per ha in regio 2, overdracht en geen welvaartswaardebron
  • 2064 euro per ha per jaar (afgeleid) AFGELEID/SCHATTING: inkomen uit bedrijf melkvee circa 1.960 euro per ha in 2024, incl. steunbron
  • 2063 euro per ha voederoppervlak per jaar (afgeleid) AFGELEID: saldo melkvee circa 5.370-6.390 euro per ha voederoppervlak (2022-2024), excl. GLBbron
  • 2071 kg ds per ha Agrimatie LMM: graslandopbrengst derogatiemeetnet 2024 ruim 9.600 kg ds/ha (2023 bijna 9.800)bron
  • 2072 kg ds per ha Agrimatie LMM: snijmaisopbrengst derogatiemeetnet 2024 15.200 kg ds/ha (onder langjarig gemiddelde)bron
  • 2062 melkkoeien per ha voederoppervlak Agrimatie/BIN: melkkoeien per ha voederoppervlak 1,86 (2024), 1,89 (2023) en 1,85 (2022)bron
  • 2073 kg melk per ha voederoppervlak Agrimatie/BIN: melkproductie per ha voederoppervlak 16.750 kg (2024), 17.150 (2023) en 16.600 (2022)bron
  • 2061 euro per melkkoe per jaar Agrimatie/BIN: saldo melkvee per koe 3.199 euro (2024), 2.848 (2023) en 3.446 (2022), excl. subsidiesbron
  • 2065 euro per ha per jaar Algemene Rekenkamer: subsidie melkvee 2023 272 euro/ha zonder eco-medaille tot 459 euro/ha bij goudbron